Θέματα Διοίκησης με αφορμή την ΕΡΤ

 

του Ναούμ Λιώτα

Το κύριο θέμα των τελευταίων ημερών είναι το κλείσιμο της ΕΡΤ, ένα θέμα που είναι ιδιαίτερα φορτισμένο συναισθηματικά για πολλούς λόγους. Θα ασχοληθώ με μια άλλη ματιά - με τη ματιά του "συμβούλου" με αυτό το θέμα, χωρίς να εκφράσω ιδεολογικές άποψεις ή συναισθηματικού τύπου επιχειρήματα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν, απλά θα ασχοληθώ στο άρθρο αυτό μόνο με την πλευρά της διοίκησης ενός οργανισμού και τα πιθανά μαθήματα που μπορούμε να πάρουμε. Για να το κάνω αυτό, κρατώ στο μυαλό μου μια βασική υπόθεση με την οποία λειτουργώ ως σύμβουλος, κι αυτή είναι:

"Ο καθένας κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί δεδομένης της αντίληψης που έχει για τον κόσμο"

Αυτή η αντίληψη με βοηθά να αποφεύγω να μπαίνω σε κατάκριση και να κρατάω τη δημιουργική μου περιέργεια για το πως μπορεί ο πελάτης να αντιλαμβάνεται τον κόσμο...

Σε πρώτη φάση, θα ήθελα να κοιτάξουμε το θέμα θετικά. Όπως σε κάθε τι που συμβαίνει γύρω μας, δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος να δούμε τα πράγματα. Βρίσκω πολύ χρήσιμο για να αποφύγει κανείς τη θυματοποίηση και τη μεμψιμοιρία, να κοιτάει τα θετικά που υπάρχουν και μάλιστα πρώτα. Προσοχή - να κοιτάει τα θετικά που ήδη υπάρχουν και όχι να κατασκευάζει θετικά ή να ωραιοποιεί. Αυτό είναι πολύ διαφορετικό - και κατ'αυτή την έννοια διαφοροποιούμαι από το πως εφαρμόζεται σε μερικές περιπτώσεις η "θετική επαναπλαισίωση". Επίσης υπογραμμίζω το "πρώτα", γιατί είναι πολύ εύκολο λόγω της εκπαίδευσης και της κουλτούρας μας να δούμε τα αρνητικά (και να δώσουμε λεπτομερές αρνητικό feedback) αλλά δεν είμαστε το ίδιο συγκεκριμένοι και άνετοι στο να δούμε τα θετικά.

Ποια είναι λοιπόν τα θετικά της κατάστασης; Αυτά που βλέπω είναι:

• Η κατάσταση αυτή έχει ενοποιήσει τον οργανισμό. Οι εργαζόμενοι της ΕΡΤ έχουν συνασπιστεί ενάντια στην κυβέρνηση που φέρει την ευθύνη κλεισίματός της.
• Η υποστήριξη ενός μεγάλου μέρους του κόσμου έχει στραφεί υπέρ της ΕΡΤ. Αν και τα πράγματα δεν ήταν έτσι λίγο καιρό πριν, ο τρόπος που έγινε η διακοπή έστρεψε μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης υπέρ της ΕΡΤ.
• Σε κάθε περίπτωση, θα έχει γίνει μια προσπάθεια εξυγίανσης του οργανισμού με κάποια μικρά ή μεγαλύτερα αποτελέσματα.
• Υπάρχει διάθεση να γίνουν βαθιές τομές στον τρόπο που λειτουργούν οι οργανισμοί από την κυβέρνηση.

Ως εδώ καλά. Πιθανώς κάποιοι να συμφωνείτε ή να διαφωνείτε. Αν βιαστείτε να διαφωνήσετε, θα σας έλεγα να κοιτάξετε τα δεδομένα που έχετε μπροστά σας και να τα διαχωρίσετε όσο γίνεται από το θυμικό το οποίο πολλές φορές δε μας αφήνει να δούμε καθαρά τα πράγματα.

Συνεχίζοντας, ωστόσο, βλέπουμε ότι το κόστος που υπάρχει για να γίνουν αυτά τα θετικά είναι δύσκολο να αντεχθεί. Σκεφτείτε:

• 2656 άνθρωποι πιάστηκαν απροετοίμαστοι για μια πολύ μεγάλη αλλαγή.
• Το ξαφνικό της αλλαγής προδιαθέτει στο γεγονός ότι δεν υπάρχει στρατηγικός σχεδιασμός στην ΕΡΤ, άρα πολύ πιθανό ο νέος οργανισμός να λειτουργεί με πολλές κοινές αντιλήψεις και "τρύπες".
• Δεν υπάρχει διάλογος για την αλλαγή με αποτέλεσμα να μην υπάρχει συμφωνία και να υπάρχει τεράστια αντίσταση στην αλλαγή.
• Διαφαίνεται μια αδυναμία κατανόησης της σημασίας του τρόπου με τον οποίο γίνεται κάτι (το "πως") και όχι μόνο του περιεχομένου της αλλαγής (το "τι").
• Ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας θυματοποιείται, καθώς το μήνυμα που μεταφέρεται μέσα από τις πράξεις της κυβέρνησης είναι ότι οι αποφάσεις που τους αφορούν θα παρθούν ερήμην τους. Αυτό δημιουργεί μια κοινωνία "θυμάτων" (όπως έχω ξανα-αναφέρει) καθώς ουσιαστικά λέγεται ότι τα εμπλεκόμενα μέρη δεν έχουν λόγο στις αποφάσεις που τους αφορούν.
• Η αντιφατικότητα των μηνυμάτων και η ασυνέπεια λόγου και πράξης (θα έχετε δει τα βιντεάκια που κυκλοφορούν με τις δηλώσεις πριν και μετά) έχουν ένα πολύ μεγάλο κόστος σε θέματα εμπιστοσύνης - όχι μόνο πολιτικά αλλά και ανθρώπινα. Σκεφτείτε, μπορείτε στην προσωπική σας ζωή να εμπιστευθείτε κάποιον που θα σας πει κάτι σήμερα, και αύριο θα κάνει κάτι τελείως διαφορετικό; Και τι σκέφτεστε για αυτό τον άνθρωπο όταν έχει μια θέση εξουσίας; Φαντάζομαι όχι τα καλύτερα...

Οπότε τα κύρια σημεία είναι:

• Έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού
• Έλλειψη προετοιμασίας για την αλλαγή
• Απότομη μεγάλη αλλαγή που ξεσηκώνει μεγάλη αντίσταση
• Αδυναμία αντίληψης της σημασίας του τρόπου με τον οποίο επιχειρείται μια αλλαγή
• Θυματοποίηση μια μερίδας συνανθρώπων μας (και κατ'αναλογία δημιουργία ενός "θύτη" και τουλάχιστον ενός "σωτήρα")
• Χάσιμο της εμπιστοσύνης.

Το περίεργο με όλα αυτά είναι ότι θα μπορούσαν να αποφευχθούν με καλύτερη πρόβλεψη και μια καλύτερη "γνώση" χειρισμού και ηγεσίας των αλλαγών. Μερικές αρχές που θα μπορούσα να αναφέρω εδώ συνοψίζονται επιγραμματικά στα παρακάτω:

1. Η αντίσταση στην αλλαγή είναι ευθέως ανάλογη με την αλλαγή που επιχειρείται. Όσο μεγαλύτερη η αλλαγή, τόσο μεγαλύτερη και η αντίσταση που θα πρέπει να αναμένεται.
2. Αν έχω μια πολύ μεγάλη αλλαγή, ο καλύτερος τρόπος διαχείρισής της είναι να την σπάσω σε κομμάτια. Αυτό θα κάνει και την αλλαγή πιο διαχειρίσιμη, όπως πιο διαχειρίσιμη θα κάνει και την αντίσταση που αναμένεται.
3. Πως μπορώ να διατηρήσω την εμπιστοσύνη και να ευθυγραμμίσω λόγο και πράξη; Η ύπαρξη στρατηγικού σχεδιασμού σε αυτό είναι πραγματικά θεμελιώδης.
4. Πως μπορώ να προετοιμάσω τους ανθρώπους για την επικείμενη αλλαγή; (Αυτό προϋποθέτει ότι με ενδιαφέρουν οι άνθρωποι και το τι θα συμβεί σε αυτούς - δεν έχω κάνει "αποπροσωποποίηση" για να μπορέσω να με "δικαιολογήσω").

Θα μπορούσαμε να πούμε πολλά ακόμα, αλλά νομίζω έχω υπερβεί σε μεγάλο βαθμό τις λέξεις και την υπομονή σας... Ίσως εν κατακλείδι, να αναφέρω δύο θέματα που είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με το γεγονός και είναι θέματα τα οποία σκέφτομαι για εμένα και το δικό μου ρόλο ως "ηγέτη" όπου αυτός εμφανίζεται (π.χ. στην επιμόρφωση ως εισηγητής).

- Ποιες αξίες εξυπηρετώ μέσα από τις πράξεις και τον λόγο μου;

- Πως μπορώ να ενδυναμώσω τους άλλους να γίνουν ηγέτες της ζωής τους και σε ανάλογους ρόλους, χωρίς να χρειάζεται να αποδεικνύω το ρόλο μου ως ηγέτης της διαδικασίας (ο οποίος είναι δεδομένος ως εισηγητή;)

Νομίζω ότι αυτά είναι δύο καίρια ερωτήματα που αξίζει να αναστοχαστεί οποιοσδήποτε δουλεύει σε θέση ηγεσίας με ανθρώπους καθώς θα τον βοηθήσουν στον ρόλο του αλλά και θα βοηθήσουν σημαντικά στα αποτελέσματα που θα δει στον οργανισμό του ή την ομάδα του! Ποιες θα ήταν λοιπόν οι απαντήσεις σας;

Η τέχνη του θεάτρου στην επιστήμη του μάνατζμεντ

Μπορεί να αναρωτηθεί κανείς για το πως µπορούν οι δύο αυτοί τοµείς – το θέατρο και το µάνατζµεντ – να μπορούν να έρθουν κοντά, και το ένα να προσφέρει στο άλλο. Ίσως επίσης υπάρχει η αναρώτηση για το πώς το θέατρο µπορεί να προσφέρει τεχνικές για την διοίκηση των ανθρώπων και την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναµικού. Ένα τέτοιο ερώτηµα ευσταθεί στην περίπτωση που κάποιος µείνει σε ένα πρώτο επίπεδο όπου οι δύο τοµείς φαίνονται να απέχουν αρκετά, ιδιαίτερα στην Ελλάδα. Σε χώρες όμως που ευδοκιμεί η επιστήμη του µάνατζµεντ, όπως για παράδειγµα η Αµερική και το Ηνωµένο Βασίλειο, έχει αρχίσει να καλλιεργείται στη συλλογική συνείδηση µια τέτοια σύνδεση µε αποτέλεσµα η σχέση µεταξύ της δραµατικής τέχνης και του µάνατζµεντ να θεωρείται σε µεγάλο βαθµό «φυσιολογική» χωρίς να προξενεί ιδιαίτερα ερωτηµατικά. Υπάρχει ευρύτατη βιβλιογραφία που εξετάζει τη σύνδεση αυτή από διάφορες οπτικές γωνίες. Για παράδειγµα ο Jackson (1995) αναφέρει την επιµόρφωση του διοικητικού προσωπικού του BBC όπου µπόρεσε να δει από κοντά τις θεατρικές δεξιότητες που θα µπορούσαν να βρουν εφαρµογή στις επιχειρήσεις, όπως την παρουσίαση του εαυτού, την προβολή της αυτοπεποίθησης και της εµπιστοσύνης, την καθαρή ηγεσία και την οµαδική εργασία µε σκοπό.

Οι τεχνικές που βασίζονται στο θέατρο µπορούν να αποτελέσουν οχήµατα που θα οδηγήσουν προς οποιαδήποτε κατεύθυνση κριθεί απαραίτητο. Το θέατρο έχει την ικανότητα να είναι ρευστό, αυθόρµητο, ευέλικτο µε αποτέλεσµα να αποτελεί το ιδανικό εργαλείο για την παρουσίαση πληροφοριών οι οποίες ψυχαγωγούν αλλά και παράλληλα, να απευθύνεται σε επίµαχα ζητήµατα του χώρου εργασίας µειώνοντας το ενδεχόµενο αντιδικιών, ακόµα και να µεταµορφώνει µε την κατάλληλη χρήση του οργανωσιακές κουλτούρες (George et al., 2000). 

Η ιδέα του θεάτρου έχει εισαχθεί στις οργανωσιακές µελέτες µε τουλάχιστον τέσσερις διαφορετικούς τρόπους:
α) µε τη χρήση θεατρικών κειµένων για να ενηµερώσει και να παρουσιάσει προγράµµατα ηγεσίας,
β) µε την χρήση θεατρικών παιχνιδιών και δραστηριοτήτων τα οποία προέρχονται από θεατρικές διαδικασίες πρόβας για να διεγείρουν και να δώσουν ζωή στα προγράµµατα επιµόρφωσης µέσω του «δραµατισµού» (dramatism), µια αναλυτική προοπτική η οποία υιοθετεί µια οντολογική θέση και θεωρεί ότι η κοινωνική και οργανωσιακή ζωή είναι θέατρο
γ) µέσω της δραµατουργίας η οποία θεωρεί ότι η κοινωνική και η οργανωσιακή ζωή µπορεί να αντιµετωπιστεί µεταφορικά σα να επρόκειτο για θέατρο· και τέλος,
δ) µέσω µιας προσέγγισης που περιγράφεται µε διάφορους τρόπους όπως οργανωσιακό, επαναστατικό, επιχειρησιακό θέατρο ή θέατρο καταστάσεων (corporate, situation, radical or organizational theatre) το οποίο δεν αντιµετωπίζει το θέατρο ως πηγή γνώσεων, ως οντολογία ή ως µεταφορά αλλά ως τεχνολογία (Clark & Mangham, 2004).
 
Το ανθρώπινο ενδιαφέρον στο θέατρο βρίσκεται στην εκµάθηση του πως οι περιστάσεις και οι καταστάσεις θα εξελιχθούν καθώς οι χαρακτήρες αλληλεπιδρούν µεταξύ τους, χρησιµοποιώντας λογική και συναίσθηµα για να δοµήσουν και να αλλάξουν τις αξίες τις δικές τους και των άλλων. Στα πλαίσια αυτής της πρότασης αναπτύχθηκε και η θεωρία του δράµατος ως µια γενίκευση της θεωρίας παιγνίων (Howard, 1994) για να µπορέσει να κατανοηθεί το ξεδίπλωµα µιας κατάστασης µέσω των εσωτερικών πιέσεων που οι χαρακτήρες κουβαλούν και «τοποθετούν» ο ένας στον άλλο (Bryant, 2002).
 
Όπως λέει και ο Shakespeare, «όλος ο κόσµος είναι µια σκηνή και όλοι οι άνθρωποι απλώς ηθοποιοί». Ο καθένας «παίζει» την πραγµατική του ζωή και υποδύεται πολλούς και διαφορετικούς ρόλους, που σχετίζονται συνειδητά ή ασυνείδητα µε τον έλεγχο των εντυπώσεων που προσπαθούν να κερδίσουν οι άνθρωποι στις µεταξύ τους καθηµερινές συναντήσεις (encounters) (Goffman, 1961).
 
Κατά το χειρισµό αυτών των εντυπώσεων λοιπόν το άτοµο παρουσιάζει την εικόνα που – ανάλογα µε την περίσταση – προσπαθεί να επιβάλει στους άλλους ή που οι άλλοι επιθυµούν να δουν. Καθηµερινά, από τις πιο τυπικές ως τις πιο κρίσιµες και σοβαρές συναντήσεις, το άτοµο δίνει παραστάσεις και βρίσκεται κάτω από τα φώτα της ράµπας, δηλαδή κάτω από το βλέµµα και τον έλεγχο των άλλων. Ο φόβος της αποποµπής και του στιγµατισµού από τους άλλους αναγκάζει τα άτοµα να κινηθούν και να προσαρµοσθούν στα συλλογικά πλαίσια, βάσει των οποίων πρέπει να εναρµονίσουν τις ατοµικές τάσεις πραγµάτωσης και τις παρορµήσεις τους, δηλαδή την ατοµική και κοινωνική δοµή που διαµορφώθηκε µέσα από τα πρότυπα συµπεριφοράς κατά τη διαδικασία της κοινωνικοποίησης στην οικογένεια και στην κοινωνία (Λέτσιος, 2001).  Υπό αυτό το πρίσµα µπορούµε να καταλάβουµε τη σηµασία που έχει η µελέτη του «θεάτρου» µέσα στο εργασιακό περιβάλλον.
 
Υπόσχομαι περισσότερα για αυτή την οπτική σε επόμενες αναρτήσεις! Επειδή το παρόν αποτελεί προϊόν πρωτότυπης εργασίας, σας παρακαλώ να κάνετε αναφορά στην παρακάτω πηγή: Λιώτας Ναούμ, Εφαρμογές της Δραματικής Τέχνης στο Μάνατζμεντ του Ανθρώπινου Δυναμικού, Διπλωματική Εργασία, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, 2005.